ขันหมากคือหัวใจของพิธีฝ่ายชายที่ไปสู่ขอฝ่ายหญิง แต่พอเริ่มเตรียมจริง หลายคู่มักงงว่าอะไรคือขันหมากเอก อะไรคือขันหมากโท และต้องมีกี่พาน บทความนี้เรียบเรียงจากข้อมูลที่เว็บไซต์ด้านพิธีแต่งงานเขียนไว้ เพื่อให้เห็นภาพรวมก่อนไปคุยกับผู้ใหญ่ของทั้งสองฝ่าย
อย่าลืมว่ารายการและจำนวนพานไม่มีสูตรตายตัว แต่ละภาคและแต่ละครอบครัวจัดต่างกัน ใช้บทความนี้เป็นจุดตั้งต้นของการคุย ไม่ใช่กฎที่ต้องทำตามทุกข้อ
ขันหมากเอกกับขันหมากโท ต่างกันอย่างไร
เข้าใจง่าย ๆ ได้ว่า ขันหมากเอก คือชุดหลักที่มีความสำคัญทางพิธี ส่วน ขันหมากโท คือพานบริวารที่มักเป็นขนมและผลไม้มงคล สมัยก่อนเคยมีการแห่ขันหมากสองครั้ง (วันสู่ขอกับวันแต่ง) แต่ปัจจุบันนิยมรวมเป็นวันเดียวเพื่อความสะดวก จึงเหลือขบวนขันหมากเอกและโทมาเดินด้วยกัน
ของในขันหมากเอก
ขันหมากเอกในปัจจุบันมักประกอบด้วยพานหลายใบ ดังนี้
- พานหมากพลู เป็นพานหลักที่เรียกว่า "ขันหมาก" ใส่หมาก พลู ใบเงิน ใบทอง ใบนาค ข้าวเปลือก ถุงเงิน ถุงทอง และธัญพืชอย่างข้าวตอก งา ถั่วเขียว บางแหล่งระบุว่านิยมจัดหมากพลูเป็นคู่ เช่น 4 คู่หรือ 8 คู่
- พานสินสอดทองหมั้น ใส่เงิน ทอง หรือทรัพย์สินตามที่สองฝ่ายตกลงกัน อาจรวมพานเดียวหรือแยกหลายพาน
- พานแหวนหมั้น ใช้เมื่อหมั้นและแต่งในวันเดียวกัน
- พานธูปเทียนแพ สำหรับบูชาพระรัตนตรัยและกราบผู้ใหญ่ บางบ้านมีพานผ้าไหว้ผู้ใหญ่เพิ่ม
- ต้นกล้วยและต้นอ้อย จัดเป็นคู่ตามขบวน
ความหมายของสิ่งที่อยู่ในพาน
- หมากพลูสื่อถึงไมตรีและความเคารพต่อผู้ใหญ่ฝ่ายหญิง
- ใบเงิน ใบทอง ใบนาค สื่อถึงความร่ำรวย
- ข้าวเปลือกสื่อถึงการเริ่มต้นชีวิตและต้นทุนของครอบครัว
- อ้อยสื่อถึงการค้าขายเจริญ กล้วยสื่อถึงลูกหลาน (เป็นความเชื่อตามธรรมเนียม ไม่ใช่ข้อบังคับ)
ของในขันหมากโท
ขันหมากโทมักเป็นพานคู่ที่จัดเป็นของกินและของมงคล ตัวอย่างที่พบบ่อยคือ
- ขนมมงคล เช่น ทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง ทองเอก จ่ามงกุฎ เสน่ห์จันทร์ ลูกชุบ ขนมกง ขนมชั้น ซึ่งชื่อหลายอย่างสื่อความร่ำรวย การงานเจริญ และความรักมั่นคง
- ผลไม้ เช่น กล้วยหอม ส้ม ชมพู่ ส้มโอ มะพร้าว
- ของคาว เช่น ไก่ต้มและหมูนอนตอง บางแหล่งมีวุ้นเส้นด้วย
- ขนมกล่อง สำหรับมอบญาติผู้ใหญ่
มีข้อสังเกตว่าบางแหล่งไม่นิยมขนมต้มแดงและขนมต้มขาวในพานมงคล และบางพื้นที่ไม่ใส่หมากพลูในขันหมากโทเพราะขันหมากเอกมีอยู่แล้ว จึงควรถามผู้ใหญ่ในพื้นที่ของคุณอีกครั้ง
จะจัดกี่พานดี
ตัวเลขอย่าง 6 คู่ 9 คู่ หรือ 19 คู่ ที่เห็นในแพ็กเกจต่าง ๆ เป็นเพียงตัวอย่าง ไม่ได้มีกฎว่าต้องเท่านี้ บางจังหวัดนิยมจำนวนมากและใช้เลขคู่ ภาคใต้บางแห่งใช้เลขลงท้ายด้วย 1 ส่วนครอบครัวชาวไทยเชื้อสายจีนมักติดกระดาษแดงที่พาน ตกลงกับผู้ใหญ่สองฝ่ายก่อนสั่งชุดจะปลอดภัยที่สุด

ลำดับขบวนแห่ขันหมาก (แบบภาคกลาง)
ตัวอย่างลำดับที่พบทั่วไปมีดังนี้
- เจ้าบ่าวและเถ้าแก่ฝ่ายชายที่เป็นผู้เจรจา
- เด็กชายนำขบวน
- ผู้ใหญ่ฝ่ายเจ้าบ่าว (มักถือซองเงิน) เดินเป็นคู่
- คู่ต้นกล้วย ต้นอ้อย
- พานขันหมากเอก และคู่พานหมากพลู
- พานสินสอดทองหมั้น พานแหวน พานธูปเทียนแพ และพานผ้าไหว้
- พานขันหมากโท (ญาติหรือเพื่อนเจ้าบ่าวถือ) ได้แก่ ขนม ผลไม้ ของคาว
- ขบวนรำปิดท้าย
บางที่เรียงต้นกล้วยต้นอ้อยไว้ท้ายขบวน ลำดับจึงต่างกันได้ตามธรรมเนียมของบ้านนั้น
กั้นประตูเงิน ประตูทอง
เมื่อขบวนมาถึงหน้าบ้านเจ้าสาว ขั้นตอนโดยทั่วไปเป็นดังนี้
- สองฝ่ายโห่รับกัน 3 ครั้ง ก่อนเคลื่อนขบวนและเมื่อถึงหน้าบ้าน
- ฝ่ายเจ้าสาวนำพานเชิญขันหมากมาต้อนรับ ผู้ใหญ่สองฝ่ายเจรจากันตามธรรมเนียม
- ญาติหรือเพื่อนเจ้าสาวยืนกั้นเป็นคู่ เรียกว่า ประตูเงิน ประตูทอง อาจกั้นด้วยสายดอกไม้ เข็มขัดเงิน หรือสร้อยทอง
- ฝ่ายเจ้าบ่าวต้องผ่านด่านที่อาจมีภารกิจเล็ก ๆ และมอบซองเป็นค่าผ่านทาง
- หลังผ่านประตูแล้วจึงต่อด้วยการสู่ขอ นับสินสอด พิธีหมั้น และรดน้ำสังข์
งานในโรงแรมหรือหอประชุมอาจย่อขั้นตอนลงให้เหมาะกับพื้นที่ ข้อควรเช็กคือต้นกล้วยต้นอ้อยที่สูงหรือหนักอาจเคลื่อนย้ายลำบาก
เช็กอะไรก่อนสั่งชุดขันหมาก
- คุยรายการและจำนวนพานกับผู้ใหญ่ทั้งสองฝ่ายก่อนเสมอ
- กำหนดชื่อคนถือพานแต่ละใบ และมีคนสำรองไว้
- นัดเวลาตามฤกษ์ ซึ่งมักอยู่ช่วงเช้า
- เตรียมซองสำหรับด่านประตูให้พอ
ถ้าใช้ระบบจัดงานอย่างคู่ขวัญ คุณจะลงรายการพานและชื่อผู้ถือเป็นใบกำหนดการไว้แชร์ให้ญาติทั้งสองฝ่ายดูพร้อมกันได้ ลดการโทรถามซ้ำ ๆ ในวันงาน
แหล่งอ้างอิง
วางแผนงานของคุณในระบบ
ใส่กำหนดการ ลำดับพิธี ผู้รับผิดชอบ และของที่ต้องเตรียมในแต่ละขั้น แล้วพิมพ์เป็นใบกำหนดการให้ทีมงานถือไว้ได้ในคู่ขวัญ



